Muzeum Witolda Gombrowicza zaprasza na prezentację „Drugi obieg. Drugi obiekt. Gombrowicz poza cenzurą”. To prezentacja drugoobiegowych wydań utworów pisarza. Można na niej obejrzeć unikatowe, niepokazywane wcześniej wydania książek publikowanych poza cenzurą, w podziemnych, niezależnych wydawnictwach. Ekspozycja towarzyszyła otwarciu nowych budynków Muzeum.
W Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (PRL) książki Gombrowicza i samo jego nazwisko były objęte zapisem cenzorskim. Jego utwory nie mogły być oficjalnie drukowane i dystrybuowane. Autor Ferdydurke, jako pisarz o wyraźnie antyreżimowych poglądach, od lat przebywający na emigracji, był w komunistycznej narracji wrogiem ludu.
Dostęp do jego twórczości był możliwy dzięki szmuglowanym z Zachodu numerom paryskiego pisma „Kultura” oraz książkom Instytutu Literackiego, ale za ich przemycanie i kolportowanie w Polsce groziły poważne represje. Państwowy monopol w dziedzinie publikacji przełamał dopiero pod koniec lat 70. XX wieku niezależny ruch wydawniczy; rozproszony i zakonspirowany, opierający się na setkach drobnych oficyn. Słaba jakość książek bezdebitowych była kwestią drugorzędną wobec popytu na wolne słowo. Ponad 30% społeczeństwa miało kontakt z tzw. „bibułą”. Z opublikowanych poza cenzurą prawie siedmiu tysięcy tytułów dzieła literackie zajmowały trzecie miejsce co do liczebności (po historycznych i politycznych). Utwory Gombrowicza należały nieprzerwanie do podziemnego kanonu wydawniczego, a „Dziennik” (z 25 wydaniami tylko w latach 1978-1984) był absolutnym bestsellerem – pisze prof. Anna Spólna, autorka prezentacji.
Muzeum Witolda Gombrowicza posiada w swoich zbiorach kilkadziesiąt tego typu wydawnictw. To różne tytuły, różne formaty, różna, choć najczęściej (ze względów na nielegalny, podziemny sposób druku i dystrybucji) niezbyt dobra jakość. Różny jest też stan zachowania tych książek. Na prezentacji przygotowanej z okazji otwarcia nowych obiektów pokazujemy kilkanaście takich wydawnictw.
Z towarzyszących wystawie materiałów audio i wideo można dowiedzieć się, jak funkcjonowały podziemne, niezależne wydawnictwa.
Budowa nowych obiektów Muzeum Witolda Gombrowicza we Wsoli: Zadanie zrealizowane ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego.
Termin : czerwiec – grudzień 2026
Muzeum Witolda Gombrowicza we Wsoli (nowe budynki)
