8 kwietnia 2026 o godz. 14:00 zapraszamy na kolejny wykład z cyklu Literackiej Akademii Seniora w siedzibie głównej Muzeum Literatury przy Rynku Starego Miasta 20.
Prelekcję „Leopold Tyrmand w kolorowych skarpetkach” wygłosi kustosz Piotr Prasuła.
Zapraszamy na wykład z prezentacją multimedialną poświęcony Leopoldowi Tyrmandowi – legendarnemu dziennikarzowi „Przekroju” i „Tygodnika Powszechnego”, a także autorowi kultowego „Dziennika 1954” oraz bestsellerowej powieści „Zły”. Ten ostatni tytuł, będący warszawskim kryminałem z superbohaterem w roli głównej, do dziś zachwyca sugestywnymi opisami mrocznych zaułków i „szemranego” półświatka stolicy połowy lat 50. XX wieku.
Punktem wyjścia naszej opowieści jest metonimiczny motyw „kolorowych skarpetek”. Obrazuje on niezgodę Tyrmanda na konformizm oraz jego manifestacyjne pragnienie wolności w rzeczywistości zdominowanej przez socrealistyczną szarzyznę i ideologiczną kontrolę państwa. Siła tej symboliki sprawiła, że Barbara Hoff, druga żona pisarza, zdecydowała się przekazać jego słynne skarpety – w rzeczywistości jednokolorowe, lecz zdobione rombami – do zbiorów Muzeum Jazzu w Warszawie. Ten drobny element garderoby stał się wizytówką nonkonformizmu, wpisaną w literacką twórczość i jazzowy rytm życia pisarza.
Przybliżymy okres dorastania Tyrmanda w zasymilowanej, warszawskiej rodzinie żydowskiej – od ortodoksyjnych korzeni dziadka, członka zarządu synagogi Nożyków w Warszawie, po mieszczański dom ojca, kupca branży skórzanej. Nasza opowieść zrekonstruuje kluczowe momenty z młodości Tyrmanda – od studiów architektonicznych w Paryżu, po dramatyczne i pełne zwrotów akcji losy wojenne, które ostatecznie ukształtowały jego bezkompromisową postawę wobec totalitaryzmów. Prześledzimy wojenną odyseję pisarza – ucieczkę z Warszawy przez Lwów do Wilna i ryzykowną podróż ze sfałszowanymi dokumentami do Niemiec. Poznamy jego losy na terenach okupowanych przez wojska hitlerowskie i Armię Czerwoną, pobyt w wileńskim więzieniu na Łukiszkach, pracę w charakterze robotnika fabrycznego i kelnera, aż po brawurową próbę przedostania się niemieckim statkiem węglowym „Charlotte Cords” do neutralnej Szwecji, którą Tyrmand znakomicie opisał w opowiadaniu „Niedziela w Stavanger”.
W dalszej części wykładu omówimy powojenną działalność literacką i publicystyczną Tyrmanda, analizując jego najważniejsze dzieła: „Złego”, „Dziennik 1954” czy „Życie towarzyskie i uczuciowe”.
Finałowym akordem będzie opowieść o kulisach wyjazdu Tyrmanda z Polski 16 marca 1965 roku i początek nowego życia w Stanach Zjednoczonych. Poznamy historię jego współpracy z prestiżowym tygodnikiem „The New Yorker”, walkę o utrzymanie statusu cenionego publicysty w obcym kraju oraz proces ewolucji poglądów w stronę konserwatyzmu. To historia budowania życia na nowo, małżeństwa z Mary Ellen Fox i ważnej roli Tyrmanda jako współtwórcy Rockford Institute, aż do jego przedwczesnej śmierci podczas wakacji na Florydzie 19 marca 1985 roku. Amerykański rozdział życia dopełnia portret buntownika, który niezależnie od szerokości geograficznej zawsze wybierał drogę pod prąd. Życie Leopolda Tyrmanda, podobnie jak ukochany przez niego swing i nowoorleański styl jazzu, było nieustanną improwizacją na temat wolności, graną zawsze według własnych reguł.
