19 czerwca (piątek) 2026 roku w Teatrze Charlesa Pathé w Paryżu, specjalizującym się w prezentacji arcydzieł kina niemego, odbył się pokaz autorskich filmów Augusta Zamoyskiego – jednego z najwybitniejszych rzeźbiarzy polskich XX wieku. Materiały pochodzą ze zbiorów Muzeum Literatury w Warszawie.
Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie posiada największe na świecie archiwum Augusta Zamoyskiego, na które składają się: ponad 4000 fotografii, 700 rysunków oraz zbiór korespondencji i dokumentów (ok. 9400 kart). Archiwum zostało przekazane Muzeum w latach 2007–2014 jako dar wdowy po rzeźbiarzu Hélène Peltier-Zamoyskiej, co było możliwe dzięki staraniom i za pośrednictwem Andrzeja Wata. W przekazaniu ostatniej transzy archiwum artysty uczestniczyła pracująca wówczas w Ambasadzie Rzeczypospolitej Polskiej w Paryżu Małgorzata Grąbczewska. To dzięki jej brawurowej akcji ratowania resztek archiwum z domu, w którym mieściła się pracownia Zamoyskiego w Saint-Clar-de-Rivière, ocalało 109 rolek autorskich filmów artysty, których premierowy pokaz można było oglądać tamtego piątkowego wieczoru w Paryżu.
Pokaz August Zamoyski, artysta i filmowiec
Fundacja Jérôme Seydoux-Pathé, Instytut Polski w Paryżu oraz Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie połączyły siły, aby w setną rocznicę powstania filmów autorstwa Augusta Zamoyskiego zorganizować po raz pierwszy we Francji pokaz niewyświetlanych wcześniej obrazów, które odnaleziono w archiwum rzeźbiarza. Dzieła te, nakręcone amatorską kamerą Pathé na taśmach Pathé-Baby (9,5 mm), powstały w latach 1926–1929. Są to bez wątpienia najstarsze zachowane filmy zrealizowane przez wybitnego polskiego artystę, który nie zajmował się tym rodzajem sztuki na co dzień. Zamoyski kręcił swoich bliskich i przyjaciół, m.in. Artura Rubinsteina, Louisa Marcoussisa, Alicję Halicką, Maxa Jacoba, Mojżesza Kislinga, Adolfa Loosa czy Marca Chagalla.
W piątek, 19 czerwca, w Paryżu odbyły się dwa pokazy filmowe oraz spotkania, które zostały wpisane w program wielkiego otwarcia Instytutu Polskiego po remoncie. Pierwsza projekcja odbyła się w Fundacji Jérôme Seydoux-Pathé , a następna w Instytucie Polskim w Paryżu.
Fundacja Jerôme Seydoux-Pathé w Paryżu zajmuje się ochroną dziedzictwa firmy Pathé – jednej z najstarszych firm branżowych na świecie, założonej w 1896 roku. Budynek siedziby fundacji mieści się przy Avenue des Gobelins w 13. dzielnicy Paryża. Został zbudowany na terenie dawnego XIX-wiecznego teatru. Za fasadą z płaskorzeźbami autorstwa Auguste’a Rodina, słynny architekt Renzo Piano zaprojektował otwartą w 2014 roku pięciokondygnacyjną nowoczesną bryłę z drewna i stali. Kolejne piętra zostały połączone nowoczesną, organiczną formą przypominającą szklany kokon. W budynku znajdują się m.in. archiwa Pathé, przestrzenie wystawiennicze oraz sala projekcyjna na 70 miejsc. Wyjątkowe zbiory fundacji obejmują, oprócz bogatej kolekcji niemych filmów, obszerne zasoby materiałów ikonograficznych, sprzęt i akcesoria kinematograficzne oraz bibliotekę. Na najwyższym piętrze budynku, pod szklaną kopułą, znajduje się centrum badań i dokumentacji poświęcone historii kina. Obiekt stanowi wyjątkowe miejsce, które oddaje hołd ewolucji branży filmowej poprzez historię jednej z najstarszych francuskich firm kinematograficznych.Program pokazu filmów Zamoyskiego w Fundacji Jérôme Seydoux-Pathé (73, Avenue des Gobelins, 75013 Paryż) obejmował:
Wprowadzenie – dr Małgorzata Grąbczewska, dyrektorka Instytutu Polskiego w Paryżu
Wykład z multimedialną prezentacją pt. August Zamoyski (1893–1970). Życie i twórczość – dr Anna Lipa, kustosz Muzeum Literatury w Warszawie
Wykład na temat praktyk technicznych i estetycznych związanych z kamerą Pathé Baby – Anne Gourdet-Marès, kuratorka, Fundacja Pathé
August Zamoyski (1893–1970) należał do grona najbardziej nowatorskich twórców rodzącej się awangardy XX wieku i był prekursorem nowego myślenia o rzeźbie. Artysta większą część swego życia spędził na emigracji, głównie we Francji i Brazylii. Był człowiekiem wszechstronnym, pasjonującym się między innymi fotografią i kinem. W latach 20. i 30. XX wieku nakręcił swoją kamerą Pathé-Baby dwie serie filmów krótkometrażowych. Filmował swoje otoczenie, rodzinę, podróże, przyjaciół. Pierwsza projekcja obejmowała sześć sekwencji nakręconych w Warszawie, w których pojawiają się m.in. Stanisław Ignacy Witkiewicz, Roman Jasiński, Halina i Feliks Rzewuscy, a także Alicja Liphardt. Druga seria filmów dokumentowała liczne podróże Zamoyskiego po Francji, zwłaszcza po Bretanii, do La Ciotat, Bidart i Lourdes, podczas których towarzyszyła mu partnerka Anna Maria (Maneta) Radwan.
Premierowa projekcja autorskich filmów Augusta Zamoyskiego odrestaurowanych przez Filmotekę Narodową odbyła się przy okazji wielkiej wystawy monograficznej August Zamoyski. Myśleć w kamieniu zorganizowanej przez Muzeum Literatury w Warszawie (2019), na której po raz pierwszy publicznie prezentowane były tematyczne sekwencje z wybranych filmów (włączone w narrację wystawy). Trwający 45 minut paryski pokaz odbył się w sali kinowej Charlesa Pathé, w której prezentowane są międzynarodowe cykle filmów niemych oraz pokazy specjalne. Podczas tych seansów widzowie odkrywają nowe obrazy i mają przyjemność oglądania często zapomnianych arcydzieł. Projekcji niemych filmów Augusta Zamoyskiego, podobnie jak wszystkim pokazom organizowanym w tej sali, towarzyszyła magiczna improwizacja fortepianowa wybitnego pianisty Emmanuela Birnbauma.
Kontynuacja programu miała miejsce w Instytucie Polskim (31 rue Jean Goujon, 75008 Paryż), gdzie odbył się pokaz filmu Guczo. Notatki z życia w reżyserii Marii Zmarz-Koczanowicz (2020). Film, który w dużej mierze, oparto na materiałach archiwalnych ze zbiorów Muzeum Literatury – na autorskich filmach, dzienniku oraz korespondencji artysty przedstawia barwne życie Augusta Zamoyskiego dzielone między Polską, Brazylią i Francją. Po projekcji odbyła się dyskusja, w której udział wzięły reżyserka filmu Maria Zmarz-Koczanowicz oraz gospodynie spotkania ze strony Instytutu Polskiego – Małgorzata Grąbczewska oraz Natalia Barbarska.
Muzeum Literatury jako właściciel pełnego archiwum Augusta Zamoyskiego od ponad dziesięciu lat realizuje PROJEKT ZAMOYSKI, który przyczynił się do bezprecedensowego w dziejach polskiego muzealnictwa zakupu całej kolekcji niemal 100 jego rzeźb od spadkobierców artysty mieszkających we Francji. Dzieła, prezentowane do tej pory w Musée Auguste Zamoyski w Prieuré des Granges koło Sylvanès we Francji, trafiły – zgodnie z wolą artysty – do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. Zwieńczeniem projektu stała się wielka monograficzna wystawa August Zamoyski. Myśleć w kamieniu otwarta w Muzeum Literatury z końcem 2019 roku, na której prezentowane były, obok archiwaliów, niemal wszystkie zakupione do Muzeum Narodowego rzeźby. Ekspozycji towarzyszyły dwa monumentalne wydawnictwa – katalog wystawy oraz książka poświęcona archiwum. Kolejne odsłony wystawy miały miejsce w Muzeum Narodowym w Poznaniu (2020), Muzeum Narodowym w Gdańsku (2022), Centrum Sztuki Współczesnej w Toruniu (2024) oraz w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem (2025). Autorką i kuratorką wszystkich pięciu edycji wystawy była dr Anna Lipa.
W 2027 roku planowana jest kolejna wystawa Augusta Zamoyskiego w Instytucie Bibliotece Polskiej w Paryżu. Mamy nadzieję, że podobnie jak paryski pokaz autorskich filmów rzeźbiarza, będzie ona zapowiedzią dużej wystawy monograficznej artysty we Francji.
Fot. M. Matusiak, A. Lipa/ML
Anna Lipa, Kamil Barbarski, Małgorzata Grąbczewska, dyrektorka Instytutu Polskiego oraz Samantha Leroy, kierowniczka ds. programowych Fundacji Pathé wsiedzibie Fundacji Jérôme Seydoux-Pathé (73, Avenue des Gobelins, 75013 Paris), Paryż 19 czerwca 2026 roku.
Anna Lipa podczas wykładu August Zamoyski. Życie i twórczość w sali kinowej Fundacji Jérôme Seydoux-Pathé w towarzystwie tłumacza Kamila Barbarskiego, Paryż 19 czerwca 2026 roku.
Anna Lipa podczas wykładu August Zamoyski. Życie i twórczość w sali kinowej Fundacji Jérôme Seydoux-Pathé w towarzystwie tłumacza Kamila Barbarskiego, Paryż 19 czerwca 2026 roku.
Anna Lipa podczas wykładu August Zamoyski. Życie i twórczość w sali kinowej Fundacji Jérôme Seydoux-Pathé w towarzystwie tłumacza Kamila Barbarskiego, Paryż 19 czerwca 2026 roku.
Anna Lipa podczas wykładu August Zamoyski. Życie i twórczość w sali kinowej Fundacji Jérôme Seydoux-Pathé w towarzystwie tłumacza Kamila Barbarskiego, Paryż 19 czerwca 2026 roku.
Widok sali kinowej z projekcją filmu Augusta Zamoyskiego w siedzibie Fundacji Jérôme Seydoux Pathé, Paryż 19 czerwca 2026 roku.
Anna Lipa (Muzeum Literatury), Anne Gourdet-Marès (Fundacja Pathé) oraz Małgorzata Grąbczewska (Instytut Polski) podczas dyskusji po projekcji filmów Augusta Zamoyskiego. Rozmowie towarzyszył tłumacz Kamil Barbarski, Paryż 19 czerwca 2026 roku.
Małgorzata Grąbczewska, dyrektorka Instytutu Polskiego, Anna Lipa, Kamil Barbarski na tle wystawy stałej w siedzibie Fundacji Jérôme Seydoux Pathé, Paryż 19 czerwca 2026 roku.
Emmanuel Birnbaum, założyciel École Française de Piano, po występie w Fundacji Pathé, Paryż 19 czerwca 2026 roku.
Foyer otwartego 18 maja 2026 roku po remoncie Instytutu Polskiego w Paryżu z podręczną biblioteczką m.in. z publikacjami Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie.
Natalia Barbarska, reżyserka Maria Zmarz-Koczanowicz i Małgorzata Grąbczewska podczas dyskusji po projekcji filmu Guczo. Notatki z życia w siedzibie Instytutu Polskiego, Paryż 19 czerwca 2026 roku.
